تبلیغات
تحقیقات آموزشی - روش های پژوهش كیفی
 
تحقیقات آموزشی
                                                        
درباره وبلاگ

این وبلاگ به روش های تحقیق و مباحث مرتبط با آن و همچنین محتوای الكترونیك در مدارس و همچنین به مباحث مرتبط با حوزه ی تعلیم و تربیت می پردازد.
مدیر وبلاگ : علی عبدالخانی
نویسندگان
آمار وبلاگ
  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :
چهارشنبه 15 تیر 1390 :: نویسنده : علی عبدالخانی
عنوان مقاله: روش های پژوهش کیفی
نویسنده : انصاری، فرشته
چکیده :
کلمات کلیدی :

مجله نامه ی انسان شناسی دورهء اول،شمارهء دوم،پائیز و زمستان 1381صص.187-192

 روش تحقیق کیفی،کاترین مارشال،گرچن ب، راس من،ترجمه علی پارسائیان،سید محمد اعرابی،تهران، دفتر پژوهش‏های فرهنگی،1377.

 

کتاب روش تحقیق کیفی شامل هفت فصل‏ است که عبارتند از:کلیات؛محتوای تحقیق؛ چگونگی انجام تحقیق؛روش جمع‏آوری‏ داده‏ها؛ثبت،مدیریت و تجزیه و تحلیل داده‏ها؛ مدیریت منابع و زمان و دفاع از ارزش‏ها و منطق تحقیق کیفی.

هدف اصلی کتاب آن است که دربارهء شایستگی‏ و مفید بودن روش تحقیق کیفی صحبت کند و نشان دهد که چگونه می‏توان یک موضوع‏ تحقیق کیفی را ارائه نمود.کتاب هم‏چنین به این‏ نکته می‏پردازد که چگونه باید دیگران‏ (برنامه‏ریزان اجتماعی،سیاست‏مداران،مجریان‏ برنامه‏های پژوهشی،دولت و...)را در مفید بودن و انجام یک تحقیق کیفی متقاعد نمود و در مراتب بعدی،بیان می‏کند که برای انجام‏ تحقیق کیفی باید چه مرحله‏های مشخصی را گذراند و چه اصولی را باید رعایت کرد.به‏ عبارت دیگر به پژوهش‏گرانی که می‏خواهند با استفاده از روش کیفی درصدد درک و حتی‏ تغییر یک پدیده بسیار پیچیده اجتماعی و فرهنگی و...برآیند،راه‏کارهایی ارائه می‏دهد. گرچه در کتاب فوق در مورد انواع روش‏های‏ کیفی بحث شده لیکن قصد اصلی نه توضیح‏ دقیق دربارهء هریک از شیوه‏های تحقیق کیفی‏ بلکه تشریح فرایند طرح‏ریزی و جریان اصلی‏ تحقیق کیفی بوده است.

می‏دانیم که روش تحقیق کمی و یا تجربی از جمله شیوه‏های تحقیقاتی است که در جوامع‏ مختلف پیشینهء طولانی دارد.این شیوه،روش‏ جا افتاده و تعریف شده‏ای است که پژوهش‏گران‏ برای انجام بسیاری از تحقیقات از جمله‏ تحقیقات اجتماعی و فرهنگی از آن استفاده کرده‏ و می‏کنند.پژوهش‏گران دلیل استفادهء نسبتا زیاد از چنین شیوه‏ای را تعمیم‏پذیری،آسان بودن، سرعت در نتیجه‏گیری،وقت‏گیر نبودن و مورد تأیید مجریان و برنامه‏ریزان مختلف قرار گرفتن‏ و...بیان می‏کنند لیکن می‏دانیم که جهت انجام‏ تحقیقات بسیار پیچیده،خاص و ویژه و نیز امور و مسایلی که بیشتر صورت ناشناخته،مبهم‏ و پنهانی دارند،هم‏چنین تحقیق بر روی افراد و مکان‏های خاص و نیز انجام برخی از مطالعات‏ مقایسه‏ای و تطبیقی و...شیوه‏های کمی چندان‏ مناسب نبوده و عملا پژوهشگران را یا به نتیجه‏ نمی‏رساند و یا اگر هم نتایجی در پی داشته باشد این نتایج چندان دقیق و مستدل نیستند.از این‏رو در کنار شیوه‏های کمی استفاده شده به‏ کار بردن شیوه‏های کیفی برای انجام تحقیقات‏ ژرف و عمیق و نیز کاربردی پیشنهاد می‏گردد.

البته پژوهش‏های کیفی به نسبت تحقیقات کمی، گسترهء کمتری داشته و انجام آن‏ها با مشکلات‏ بسیاری از جمله مقاومت مسئولین،تعمیم‏پذیری‏ نسبی،محدود بودن،سخت و وقت‏گیر بودن و ...روبه‏روست.

وجود مشکلات فوق در انجام تحقیقات کیفی، در بسیاری از کشورها مطرح بوده لیکن برخی‏ از جوامع بالاخص در کشورهای پیشرفته‏ توانسته‏اند تا حد زیادی این مشکلات را مرتفع‏ کرده و با ارائهء تعریف دقیق و اصولی نسبت به‏

چنین شیوه‏هایی راه را برای انجام پژوهش‏های‏ کیفی گشوده و پرداختن به آن‏ها را تسهیل‏ نمایند.البته در برخی دیگر از جوامع نظیر کشورهای در حال توسعه،آهنگ این جریان کند است،به طوریکه جایگاه واقعی چنین تحقیقاتی‏ به صورت دقیق مشخص نشده است.ایران از جمله کشورهایی است که به دلیل عدم شناخت، نبود امکانات و شرایط لازم و کافی و نیز وجود موانع مختلف از جمله موانع ذهنی،علمی و مالی از سوی مراکزی که دست به انجام‏ تحقیقات می‏زنند[نظیر کمیته‏های تحقیقاتی در دانشگاه‏ها و سازمان‏ها]مراکز بودجه‏گذار و سازمان‏هایی که منابع مالی تحقیق را تأمین‏ می‏کنند،هم‏چنین سردرگمی‏ها و عدم تعریف‏ درست از چنین تحقیقاتی هنوز نتوانسته است به‏ صورت دقیق و آشکار جایی برای چنین‏ روش‏هایی باز نماید به طوری که نبود،کمبود و یا عدم استفاده صحیح از این روش‏ها به طور کامل به چشم می‏خورد.

کتاب روش تحقیق کیفی،به وجود چنین‏ مشکلاتی بر سر راه پژوهش‏گرانی که تمایل به‏ انجام کارهای کیفی و عملی دارند و نیز قصد دارند تا وارد جامعهء مورد تحقیق شده و از نزدیک و بسیار عمیق به مطالعه و بررسی افراد و رفتارها و رویکردهای آنان بپردازند اختصاص‏ دارد.در این کتاب با ارائهء یک راهنمای عملی و مفید به پژوهش‏گران آموخته می‏شود چگونه‏ چنین مشکلاتی را از سر راه خود برداشته و یا آن‏ها را تسهیل نمایند و این که چگونه یک‏ طرح تحقیقاتی کیفی و جامع طراحی نموده و سپس نظر مسئولین امر را جلب نمایند.

در حقیقت،تحقیق کیفی انجام عملی تحقیق در دنیای واقعی است و بسیار ظریف و عمیق‏ مسایل را مورد شناسایی قرار می‏دهد.با استفاده‏ از این روش می‏توان پیچیدگی مسأله‏های‏ اجتماعی را شناسایی کرده،به نتایج غیر منتظرهء سیاست‏ها پی برد.هم‏چنین با به کارگیری این‏ روش در تحقیقات می‏توان هرچه بیشتر شرایط را واقعی نمود و از شرایط تصنعی و غیر واقعی‏ (اتفاقی که بیشتر در تحقیقات کمی رخ‏ می‏دهد)،فاصله گرفت.دامنهء ارزش روش‏ تحقیق کیفی تا به آن‏جا کشیده می‏شود که انواع‏ تحقیقات زیر را دربرمی‏گیرد.

1.تحقیقی که لازم است برای کسب اطلاعات‏ مربوط به آن در گردایی از پیچیدگی‏ها و فرایندها غوطه‏ور شد.

2.تحقیقی که دربارهء نظام‏های نوآور یا پدیده‏ ناشناخته(یا کمتر شناخته شده)است.

3.تحقیقی که در آن پژوهش‏گر می‏کوشد تا محل‏ و علت متفاوت بودن سیاست و جنبه‏های‏ اجرایی(گفتار و کردار مقامات)را کشف کند.

4.تحقیقی که در مورد روابط غیر رسمی و بدون‏ ساختار بین فرایندهای سازمانی است.

5.تحقیقی که دربارهء شناخت علت مغایر بودن‏ هدف‏های ابراز یا اعلان شدهء سامان با هدف‏های واقعی است.

6.تحقیقی که نتوان آن را به سبب مشکلات‏ اجرایی یا مسایل اخلاقی به شیوهء تجربی به‏ اجرا درآورد.

7.تحقیقی که متغیرهای آن هنوز ناشناخته‏ مانده‏اند.تحقیق کیفی در رشته‏های مختلف‏ چون علوم اجتماعی،علوم تربیتی،مدیریت و برنامه‏ریزی و به‏طور کلی علوم کاربردی‏ می‏تواند مفید واقع شود.

برخی از شاخه‏های علمی تاکنون بر روش‏ کیفی تأکید داشته‏اند و به این ترتیب نام خود را به روش‏های کیفی مختلفی داده‏اند از جمله:

1-رفتارشناسی انسانی‏1:در این روش سعی‏ می‏شود تا انواع رفتار انسان‏ها شناسایی و درک‏ گردد.داده‏ها از مجرای مشاهده و تجزیه و (1)- humman ethology

تحلیل مقادیر کمی جمع‏آوری شده کسب‏ می‏شوند و گاهی از ضبط صوت و فیلم در آن‏ استفاده می‏شود.

2-روان‏شناسی‏2:به رابطهء متقابل اسنان و محیط در شکل دادن به رفتار توجه می‏کند.در این روش بر داده‏های ورودی مشاهده تأکید شده و در مواردی هم از نوار و ضبط صوت‏ استفاده می‏شود.هدف اصلی روش کیفی در این‏جا شرح یا توصیف این‏گونه رفتارها و تجزیه و تحلیل اثراتی است که عوامل محیطی‏ بر این رفتارها می‏گذارند.

3-مردم‏نگاری کل‏گرا3:در این روش فرهنگ‏ انسانی نقش اساسی دارد و این همان چیزی‏ است که پژوهش‏گران در اجرای روش مربوطه‏ درصدد شرح،توصیف و تجزیه و تحلیل آن‏ برمی‏آیند.پژوهش‏گران روش مزبور کوشیده‏اند تا با به‏کارگیری روش مشاهده مشارکتی‏4، داده‏هایی را جمع‏آوری نموده و سپس بدین‏ وسیله دیدگاه‏های افراد مورد تحقیق را مستند سازند.

4-انسان‏شناسی شناختی‏5(انسان‏شناس مبتنی‏ بر تفسیر مقوله‏های شناخت):در این‏جا،اساس‏ بر این فرض گذارده می‏شود که دیدگاهای‏ افرادی که در تحقیق مشارکت می‏کنند بر و دسته است:الف)گروه‏هایی که به شکل توجه‏ می‏کنند ب)گروه‏هایی که درصدد شناخت‏ معانی و مفاهیمی برمی‏آیند که به‏طور مستقیم‏ بین افراد رد و بدل می‏شود.مصاحبه‏های آزاد و عمیق در این روش کاربرد بسیار دارد.

5-مردم‏نگاری ارتباطات‏6:در این روش، مردم‏نگار تحقیقات خود را بر پایهء زبان‏شناسی‏ گذارده و با توجه به روابط متقابل گفتاری و غیر گفتاری(با استفاده از روش مشاهده‏ مشارکتی)داده‏هایی را جمع‏آوری و برای ثبت‏ این روابط از فیلم و ضبط صوت استفاده‏ می‏نماید.

6-کنش متقابل نمادین‏7:در این‏جا پژوهش‏گر می‏کوشد دریابد که افراد مقصودشان از ایجاد ارتباط متقابل چیست و چه معنا یا برداشتی از این ارتباط دارند.مشاهدهء مشارکتی و مصاحبهء عمیق در این روش به کار می‏روند.

پژوهش‏گران دیگری چون جامعه‏شناسان، روان‏شناسان اجتماعی،جرم‏شناسان،متخصصان‏ مردم‏شناسی و انسان‏شناسی،دانش‏مندان علوم‏ سیاسی و برنامه‏ریزان و...می‏توانند از شیوه‏ محققین کیفی به منظور انجام تحقیقات خود سود جویند.

از بین مجموع علوم فوق«انسان‏شناسی»یک از مهم‏ترین شاخه‏های علمی به شمار می‏رود که‏ بخصوص نیازمند استفاده از روش‏های کیفی‏ است چرا که یک انسان‏شناس قبل از هر چیز محتاج ورود به میدان و مکان محققین و برخورد مستقیم و رویارو با عوامل و افراد موجود در آن‏جا است.انسان‏شناس باید همه چیز را از نزدیک مشاهده،لمس و حس کند تا از این طریق مسایل بسیار نهفته و پنهانی را دریافته‏ و در نهایت به تبیین توضیح و نتیجه برسد. کتاب روش تحقیق کیفی گرچه توسط متخصصین علوم تربیتی نوشته شده است ولی‏ راهنمای بسیار خوبی برای پژوهشگران‏ انسان‏شناسی است.

(2)- ecological psycology

(3)- holistic ethnography

(4)- participant observantion

(5)- cognitive anthropology

(6)- ethnography of communication

(7)- symbolic interaction

در این کتاب چند نکته کلیدی و مهم به چشم‏ می‏خورد که مؤلّفین،آن‏ها را بارها و بارها در بخش‏های مختلف کتاب مورد تأکید قرار داده‏اند و ما در این‏جا به آن‏ها اشاره می‏کنیم:

1-شایستگی و صلاحیت پژوهش‏گر:در تحقیق کیفی،پژوهش‏گر حکم یک ابزار یا وسیلهء بسیار مهم را دارد که حضور او در صحنهء تحقیق،بخشی اصلی از تحقیق را تشکیل می‏دهد(درحالی‏که می‏دانیم چنین‏ امری در تحقیقات کمی به چشم نمی‏خورد) بنابراین،یک محقق از ابتدا تا انتهای تحقیق چه‏ در بخش ملاحظات فنی نظیر تدوین جدول‏ زمانی و طرح تحقیق،انتخاب میدان و مکان‏ تحقیق،طرح سؤالات،حضور در بخش‏ میدانی تحقیق چون مشاهده،مصاحبه و... جمع‏آوری داده‏ها و...چه در بخش‏ ملاحظات انسانی نظیر مهارت در ایجاد رابطه‏ با دیگران،جلب اعتماد افراد مورد تحقیق، احترام گذاردن به هنجارهای جامعهء مورد تحقیق،حساسیت داشتن نسبت به مسایل و یا اصول اخلاقی،قدرت تحمل دیگران و گوش‏ کردن به حرف آن‏ها،وارد حریم خصوصی‏ افراد نشدن و رعایت حد و مرزها و نیز پرهیز از پیش داوری و قضاوت دربارهء رفتار افراد و ...باید نقش و حضوری فعال داشته باشد به‏ طوری که بدون حضور او و یا حتی حضور کم‏رنگ او کاری صورت نگیرد.

2-مروری بر ادبیات:یکی دیگر از نقاط قوت‏ کتاب تأکید بر جایگاه واقعی ادبیات و پیشینه‏های مربوط به موضوع پژوهش کیفی‏ است که توسط محقق صورت می‏گیرد.امروزه‏ پژوهشگران،در انجام بسیاری از کارهای‏ تحقیقاتی خود به ادبیات مربوط به موضوع‏ پژوهشی موردنظر توجه نمی‏کنند و یا حتی‏ اگر به این نمونه‏ها مراجعه نمایند صرفا آن‏ها را برای پر کردن صفحات و یا صرف مرجع‏نویسی‏ به صورت گزارش‏وار در پژوهش خود به کار می‏برند ولی کتاب روش تحقیق کیفی از منظری علمی و با رویکردی نو بر مبحث‏ ادبیات و پیشینهء تحقیق تأکید کرده است.این‏ کتاب به پژوهشگران می‏آموزد که چگونه باید تحقیقات پیشین را که با پرسش اصلی‏ پژوهشی در ارتباط است بررسی کرده و سپس‏ آن‏ها را مورد انتقاد قرار دهند.این انتقادها سبب می‏شود که مسأله مورد تحقیق به صورتی‏ دقیق‏تر بیان گردد.در واقع پژوهش‏گر با مراجعه به زمینه و ادبیات تحقیق متوجه‏ کسری‏ها و کمبودها در تحقیق‏های‏ موردنظر شده و گرچه از یک طرف تلاش‏ می‏کند تا از آن‏ها استفاده نماید لیکن از طرف‏ دیگر درصدد برمی‏آید تا با رفع نقایص و کمبودهای تحقیقات پیشین به شیوه‏های نو و بدیع و نیز اطلاعات جدید دست یابد.

3-انواع روش‏های کیفی:یکی از مشکلاتی که‏ امروز در انجام کارهای کیفی با آن روبه‏رو هستیم،عدم شناخت آگاهی درست و صحیح‏ در زمینه روش‏های مختلف انجام چنین‏ تحقیقاتی است.گرچه در رشتهء انسان‏شناسی‏ بارها بر شیوه‏های به نام شیوهء مشاهدهء همراه با مشارکت و مشاهده مستقیم به عنوان روش‏های‏ کیفی تأکید شده و بسیاری از محققین‏ مردم‏شناس نیز این شیوه‏ها را در مطالعات خود به کار برده‏اند لیکن انواع و نمونه‏های دیگری‏ از روش کیفی وجود دارد که دانش‏جویان‏ کمترین میزان اطلاعات را دربارهء آن‏ها داشته و یا برخی هیچ اطلاعی از این روش‏ها ندارند و کتاب حاضر ضمن ذکر نام و تعاریف،این‏ روش‏ها را باز می‏کند و ذهن مخاطبان را نسبت‏ به آن حساس می‏ناید.استفاده از چنین‏ روش‏هایی در تحقیقات کیفی می‏تواند بر عمق‏ و غنای کارافزوده و در واقع از این طرق‏ می‏توان اطلاعات بسیار زیادی را کسب نمود.

در یک نگاه اجمالی این روش‏ها عبارتند از:

الف-روش‏های اصلی:شامل بررسی اسناد- مشارکت در تحقیق-مشاهده-مصاحبه عمیق‏ (جامع)

ب-روش‏های تکمیلی:داستان‏سرایی،تاریخچه‏ زندگی،تجزیه و تحلیل تاریخی،فیلم،ویدئو، عکس،حرکت اندام،استفاده از فضا،روش‏های‏ نامبریی،روش پیمایشی یا پرسش‏نامه‏ای و نیز روش‏های تصویری و آزمون روانی.

5-انتخاب برگزیده‏های پژوهشی:از دیگر نقاط قوت کتاب از نمونه‏هایی از برگزیده‏های‏ پژوهشی است.این برگزیده‏ها،خلاصه‏ای از روند کار پژوهشی کیفی را در هر مرحله‏ توضیح می‏دهد به عبارت دیگر برگزیده‏ها برگرفته از کارهای تحقیقاتی بزرگ و مهمی‏ هستند که توسط محققین و دانشجویان در زمینه‏ها،رده‏ها و بخش‏های مهم و مختلف‏ تحقیق کیفی نظیر مقدمه و ارائهء تحقیق،... مشاهدات،مصاحبات و...جمع‏آوری داده‏ها و نتیجه‏گیری و ارائهء راه‏حل‏ها صورت‏ گرفته‏اند.

برگزیده‏های مزبور چون یک مرجع،کتاب‏ مرجع،کتاب راهنما،و یک الگوی عملی در اختیار خوانندگان و مخاطبان کتاب قرار داده‏ می‏شود تا با استفاده از آن‏ها پژوهش‏گر با روند کار پژوهش کیفی آشنا شده و از این طریق‏ بتواند ابهامات ذهنی خود را بر طرف نموده و سپس در جریان واقعی کار پژوهشی قرار گرفته‏ و به تحقیق بپردازد.ازاین‏رو به دانش‏حویان و افراد بالاخص انسان‏شناسی که تصمیم دارند در آینده نزدیک میادین تحقیقاتی شده و به‏ صورت کیفی و کاربردی به مطالعهء بسیاری از مسایل اجتماعی و فرهنگی بپردازند،توصیه‏ می‏شود که تمام برگزیده‏های پژوهشی این‏ کتاب را مطالعه کنند.

6-سرانجام کتاب حاضر شیوهء چگونگی و آماده‏سازی،تهیه و انجام و پایان یک تحقیق‏ کیفی را برشمرده و توضیح می‏دهد و از خوانندگان می‏خواهد تا با در نظر گرفتن تمام‏ این موارد به انجام کار بپردازند،چه در غیر این صورت پژوهش از اصل و مبنای خود و نیز کیفی بودن خارج خواهد شد.در یک نگاه‏ اجمالی این موارد عبارتند از:

چگونگی نوشتن طرح تحقیق،بیان مسأله و اهمیت موضوع،ارائه پرسش نامه‏های اصلی‏ تحقیق،محدودیت‏های تحقیق،تعریف مسأله و اثبات آن،مروری بر ادبیات ذیربط،چگونگی‏ طرح‏ریزی تحقیق،انتخاب مکان یا جامعه یا پدیدهء مورد مطالعه،نمونه‏گیری از مردم، رفتارها،رویدادها،فرایندها،نقش پژوهشگر، روش جمع‏آوری داده‏ها،ثبت،مدیریت و تجزیه‏ و تحلیل داده‏ها و مدیریت منابع و زمان.

چنان‏که اشاره شد کتاب روش تحقیق کیفی به‏ عنوان یک کتاب راهنما می‏تواند اطلاعات‏ جالبی را در اختیار علاقمندان قرار دهد ولی‏ علیرغم کوشش‏های درخور و شایستهء مؤلفان به‏ نظر می‏رسد که در برخی موارد(البته جزیی) انتقاداتی نیز بر این کتاب وارد است که به آن‏ها اشاره می‏کنیم:

1-قرائت متن کمی دشوار و سنگین و بعضا همراه با نوعی پیچیدگی و در برخی موارد توأم‏ با ابهام است.البته به نظر می‏رسد که این‏ اشکال مربوط به بخش تألیف کتاب نبوده بلکه‏ ترجمهء کتاب در برخی از قسمت‏ها از شیوایی‏ و روانی چندانی برخوردار نیست،به طوری که‏ گاه خواننده با خواندن متن،متوجه انقطاع و بریده برده بودن مطالب می‏شود و در نتیجه

فهم مطلب تا حدودی با مشکل روبه‏رو می‏ شود.

2-یکی از بخش‏های اصلی مربوط به تحقیقات‏ کیفی،بخش روش‏های کیفی است که دانش و شناخت کامل و جامع در این زمینه به‏ پژوهش‏گران کمک شایانی می‏کند در این کتاب‏ گرچه مؤلفین محترم به ذکر نام و توضیحاتی‏ دربارهء این روش‏ها پرداخته‏اند ولی این‏ توضیحات بیشتر به صورت خلاصه ارائه‏ شده‏اند به طوری که خوانندگان پس از کسب‏ آشنایی با این شیوه‏ها جهت کسب اطلاعات‏ جامع و دقیق‏تر باید به کتب دیگری در این‏ زمینه مراجعه نمایند و این کتاب نمی‏تواند به‏ تنهایی مشکل‏گشای آن‏ها باشد.





نوع مطلب :
برچسب ها :
لینک های مرتبط :




 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر